Nogmaals de vraag: eten of gegeten worden?
Hans van den Bos
Onder de kop `eten of gegeten worden' plaatste de redactie van het Vakblad Natuur
Bos Landschap op eigen initiatief een foto van een verteerd karkas van een hooglander
met als bijschrift een recept voor pittige (hooglander-) vleescurry. De bronvermelding
(`recept: Stichting Ark') leverde deze stichting de nodige pittige reacties op. Vandaar dat
Stichting Ark graag haar standpunt over dode dieren in de natuur wil toelichten. Ook
Staatsbosbeheer en de Dierenbescherming reageren op de vraag wat we met dode dieren
in het bos moeten doen: laten liggen of opruimen?
Leven en sterven Wij gaan er dan ook allesbehalve lichtvoetig den in wiens gezelschap hij opgroeit. De dieren
mee om. De verkoop van Wildernisvlees bij-
maken de keuzes: bij wie ze zich aansluiten,
in de natuur: Waar voorbeeld vormt maar een fractie van een veel of ze bij hun ouders blijven, wie ze als partner
omvangrijker verhaal. Een verhaal dat twintig
zoeken, wat ze willen eten, etc. De geslachts-
zijn we bang voor? jaar geleden begon met een oprechte interesse verhouding is gelijk en de leeftijdsopbouw is
in het (kudde-)leven van grote grazers en hun
eveneens natuurlijk.
invloed op het landschap. Door runderen
De foto in Vakblad Natuur Bos Landschap
en paarden in het wild te laten leven én daar
Eten uit de natuur
leverde een aantal pittige reacties op. Hoewel
onderzoek naar te doen, zijn we veel over het
Omdat natuurgebieden niet oneindig groot
we warm pleitbezorger zijn voor een minder
oorspronkelijke leven van runderen en paarden
zijn, kunnen kuddes ook niet oneindig door-
krampachtige omgang met dode dieren in de
te weten gekomen. Door jarenlange observaties
groeien. Met de natuurlijke samenstelling van
natuur én tegelijkertijd onder de merknaam
en onderzoeken naar dedomesticatie en kudde-
een kudde in het achterhoofd worden dieren uit
`wildernisvlees' kwalitatief hoogwaardig vlees
gedrag weten we inmiddels veel van runderen
de kudde gehaald als het gebied te klein voor
voor consumptie te koop aanbieden, behoeft
en paarden in het wild en over wat zij met hun
ze is. Zo mogelijk verplaatsen we ze als sociale
dit nog wel de nodige toelichting. Niet omdat
natuurlijke omgeving doen. We proberen dat in
groep naar een nieuw terrein. Daar wordt veel
er iets niet aan klopt, integendeel. Maar omdat
onze natuurgebieden volledig te respecteren,
werk van gemaakt, tot en met transporten naar
we als geen ander weten dat het brede publiek
en er dus zo min mogelijk bij in te grijpen. Bij
Frankrijk, Engeland en Letland. Als er echt ner-
en dus de politiek niet klaar zijn voor een licht-
ons wordt een rund of paard geboren in een na-
gens plek is, dan gaat het dier naar de slacht en
voetige omgang met deze zaken.
tuurlijke omgeving tussen zijn naaste familiele-
wordt het daarna als `wildernisvlees' verkocht.
9 januari 2005
We hebben de naam wildernisvlees bedacht en
leveren waarom het wel een goede zaak is.
goed voorbeeld hiervan is de kalk uit de botten,
een apart distributiesysteem opgezet, omdat
Belangrijkste reden is dat honderden vogels,
die in kalkarme natuurgebieden erg schaars is.
het niet terecht zou zijn als een dier na zo'n
zoogdieren en insecten wél dringend op deze
Het is beter en natuurlijker om deze kringlopen
volwaardig bestaan in het reguliere vleescircuit
ontwikkeling zitten te wachten. Vele bedreigde
weer te sluiten, dan om met het kadaver de mi-
terecht zou komen. Wildernisvlees is afkomstig of zeldzame diersoorten zijn alleen maar be-
neralen naar de destructor af te voeren.
van dieren die van hun geboorte tot hun dood
dreigd of zeldzaam, omdat voor deze aaseters
Een onbekende, maar niet minder belangrijke
in alle vrijheid in een natuurgebied hebben ge-
nauwelijks dode dieren in onze natuurgebieden
reden om dieren na hun dood vredig en onge-
leefd. Het is vlees waarvan duidelijk is (toen het
te vinden zijn. Het gaat om voor het publiek
moeid op hun laatste rustplaats te laten liggen
nog dier was) waar, wanneer en hoe het leefde.
spectaculaire soorten als zeearend, raaf, gier,
is dat soortgenoten hier behoefte aan blijken te
Het `productieproces' is volkomen transparant.
lynx, rode en zwarte wouw.
hebben. Uit observaties komt naar voren
Geen krachtvoer, geen hormonen, geen ont-
wormingsmiddelen. Een keurmerk is onnodig,
want iedereen kan komen keuren. Iedereen kan
de vrij toegankelijke natuurgebieden bezoeken,
de runderen en paarden ontmoeten en zien hoe
ze leven. Iedereen kan dan tegelijkertijd zien
tot welke spectaculaire natuurontwikkeling de
grazers bijdragen.
Oud worden in de natuur
Tot zover het wildernisvlees, dat in onze ogen
toch een second-best oplossing blijft. Want we
willen, zoals gezegd, dat dieren blijven leven
en oud worden. De meest respectvolle omgang
krijgt een rund of paard in onze ogen wanneer
deze ook haar oude dag in hun eigen natuurge-
bied mogen slijten. Dat lijkt vanzelfsprekend,
maar dat is het niet; u hoeft her en der maar
te vragen naar de ouderdom van runderen
en paarden om te weten dat er overal, ook in
natuurgebieden, volop op leeftijd wordt gese-
lecteerd. In onze terreinen vindt u paarden en
runderen van alle leeftijden; van pasgeboren tot
stokoud.
Sterven in de natuur
Helemaal compleet wordt het verhaal dan ook
als we runderen en paarden de kans geven om
een natuurlijke dood te sterven in hun eigen
gebied en het vervolgens op die plek te laten.
Wonderlijk genoeg is dat een moeilijke stap
voor zowel publiek als politiek. Waarom mag
een rund of een paard, dat zijn leven lang in een
natuurgebied heeft gesleten, er niet gewoon
sterven en langzaam maar zeker opgaan in het
Jeroen Helmer
landschap? Ik heb nog nooit één rationeel ant-
woord op deze vraag gekregen, alleen maar vele Maar het gaat ook om honderden minder voor-
dat soortgenoten van het overleden rund of
emotionele antwoorden. En misschien is dat
komende of zelfs onbekende insecten en zoog-
paard afscheid nemen. Deze rituelen rondom
ook wel de reden dat het, ondanks alle goede
dieren, die terugeren in onze natuurgebieden
een overleden soortgenoot kunnen zelfs dagen
argumenten, niet vlot met dit streven. Het komt
wanneer (half-)wilde runderen of paarden in
duren en zijn indrukwekkend en aandoenlijk
er, kort samengevat, eigenlijk op neer dat men-
begraasde natuurgebieden een natuurlijke dood om te zien. Door de afvoerplicht worden de
sen niet zitten te wachten op een ontmoeting
zouden mogen sterven. Een meer technische,
`nabestaanden' onnodig van het overleden dier
met een dood dier. Dode dieren zijn eng, stin-
maar niet onbelangrijke reden voor terugkeer
verwijderd.
ken, of zijn (met terugwerkende kracht) zielig.
van dode dieren in onze natuurgebieden is
Wij zien het als onze taak om geduldig maar
dat dieren en planten dringend behoefte heb-
Hoe verder?
gestaag met dit soort argumenten af te re-
ben aan recycling van de mineralen die uit het
Tenslotte is er nog een belangrijke reden om de
kenen door de inhoudelijke argumentatie te
overleden dier weer beschikbaar komen. Een
discussie met het publiek en de politiek te voe-
10
ren. Uitgesproken standpunten tégen kunnen
gebieden. Laten we daar onderzoek doen, voor-
geleefd als het wild, zodra ze dood zijn moeten
ook omslaan in sympathie voor deze zienswij-
lichting geven, ervaring opdoen met (reacties
ze verwijderd worden. Volgens Staatsbosbeheer
ze, wanneer duidelijk wordt dat het laten liggen
van) bezoekers. Laten we excursies verzorgen
zou het niet uit moeten maken of de dieren
van dode runderen of paarden ook alles te ma-
voor publiek en bestuurders. En laten we ook
van oorsprong al in de natuur voorkwamen of
ken heeft met respect voor het dier en zijn om-
pragmatisch zijn; niet alle dieren hoeven op
dat ze geïntroduceerd zijn. Net zoals het niet
geving, naast dat de natuur er erg bij gebaat is.
alle plekken in dat gebied te blijven liggen. Wij
uitmaakt of het dier groot of klein is (ook dode
Ook is het erg belangrijk om de discussie over
gaan de uitdaging graag aan. Onze medewer-
konijnen, muizen of kikkers blijven tenslotte
het laten sterven van dieren in natuurgebieden
kers, onze expertise en én onze gebieden staan
altijd liggen).
los te zien van de discussie over het al dan niet
ter beschikking om hier in Nederland ervaring
Opvallend is dat mensen vaak geschokter rea-
onthouden van zorg aan dieren. Dat
mee op te doen. Wie doet mee?
geren bij de aanblik van een ziek of dood paard,
dan wanneer ze een dode muis vinden. Voor het
Keesjan van den Herik, Stichting Ark
laten liggen van dode dieren moet wel voldaan
worden aan een aantal eisen: kadavers mogen
alleen blijven liggen als ze geen gevaar opleve-
ren voor het ecosysteem (bijvoorbeeld het risico
dat botulisme uitbreekt), voor de volksgezond-
heid, of voor de voedselveiligheid. Verder beve-
len wij de beheerders aan om de kadavers niet
te laten liggen op plaatsen waar het publiek er
onvoorbereid mee geconfronteerd kan worden.
Publiek is
Heel belangrijk is dus dat de beheerder zich zo-
veel mogelijk inspant om het publiek, vóór het
geschokter bij de betreden van het terrein, uit te leggen waarom
de kadavers van bepaalde diersoorten blijven
aanblik van een liggen. Wij streven ernaar dat in de toekomst in
een aantal terreinen waar de dieren onderdeel
dood paard dan zijn van het hele ecosysteem, onder bepaalde
voorwaarden de kadavers van alle diersoorten
van een dode muis mogen blijven liggen.
Angelique van Helvoort,
In een aantal terreinen van Staatsbosbeheer
Persvoorlichting Staatsbosbeheer.
leiden geïntroduceerde of `gededomesticeerde'
dieren (bijvoorbeeld runderen en paarden)
een zelfstandig leven. Daarnaast komen er in
de terreinen van Staatsbosbeheer wilde dieren
(bijvoorbeeld ree en edelhert) voor, die daar
nagenoeg geen invloed van de mens onder-
gaan. Wij hebben een zekere verantwoordelijk-
heid voor het welzijn van deze dieren, maar
we vinden dat je ze zoveel mogelijk moet laten
leven zonder menselijk ingrijpen. Bij de natuur
Liever bijvoeren
hoort dat dieren sterven. Naar de mening van
Staatsbosbeheer kan het laten liggen van dode
dan eten
dieren niet opgevat worden als een gebrek aan
respect voor de dieren of als iets onethisch. Het
De Dierenbescherming is om te beginnen tegen
zijn twee verschillende zaken, maar het leidt tot
laten liggen van kadavers in het terrein komt
elke vorm van plezierjacht. Dat keuren we nooit
veel verwarring en onnodige emotie bij publiek, de biodiversiteit ten goede. De kadavers kun-
goed dus maakt het wat ons betreft ook niet uit
politiek en media. Een dier dat een sterft in
nen onder andere dienen als voedselbron voor
wat er met die dode dieren vervolgens gebeurt,
de natuur hoeft geen dier te zijn dat zijn leven
raven of allerlei soorten insecten (waaronder
wij keuren het af.
lang aan zijn lot is overgelaten, integendeel.
Rode lijstsoorten, die gespecialiseerd zijn op
Verder maken wij een onderscheid in gehouden
Het streven naar `sterven in de natuur' kan
grote kadavers zoals die van koeien). Het la-
dieren en natuurlijke dieren. Paarden, runde-
uitstekend samengaan met het verlenen van
ten liggen van kadavers van bijvoorbeeld ree
ren allemaal dieren die door de mens worden
een adequate veterinaire zorg gedurende het
en edelhert (`wild') is toegestaan. Runderen,
uitgezet, vinden wij fundamenteel iets anders
leven van een dier. Verder is het van belang om
paarden en schapen mogen echter volgens de
dan dieren die van nature in Nederland leven.
niet te hard van stapel te lopen. Laten we eens
Destructiewet niet blijven liggen. Dus, ook al
Die paarden en runderen zijn gehouden dieren
beginnen met één of enkele, niet al te kleine
hebben deze dieren precies even zelfstandig
en daar heeft de mens dan ook een zorgplicht
11 januari 2005
voor. Dieren die lijden moeten worden ver-
zorgd, en in sommige gevallen bijgevoerd.
Maar onder zorgplicht verstaan wij ook dat
diere die het niet meer redden zullen moeten
worden afgemaakt om onnodig lijden te voor-
komen. Dit is het belangrijkste verschil met
natuurlijke dieren zoals reeën en zwijnen. Die
zullen hun eigen kostje bij elkaar scharrelen
en als ze ziek zijn is dat een natuurlijke reactie.
Overigens hebben wij wel moeite met de zoge-
naamde preventieve euthanasie. Dieren hoeven
niet te worden afgemaakt omdat wij mensen
denken dat de dieren op termijn het moeilijk
gaan krijgen. Ook dan zeggen wij dat je dan
beter kunt bijvoeren.
Uiteraard is er een gradueel verschil. Ik kan me
voorstellen dat over lange tijd de paarden en
runderen zo ver zijn dat ze zich zelf wel kunnen
redden. Dan moeten ons standpunt misschien
Bosbeheer en wildbeheer
herzien en die paarden en runderen voortaan
zien als natuurlijke grazers. Maar zover is het
wat ons betreft nog lang niet.
Overigens vinden wij het vanuit educatief
Onderzoek levert veel inzicht maar nog
oogpunt prima als dode dieren in de natuur
geen bruikbare resultaten op
gewoon zichtbaar zijn voor mensen. Nu wordt
daar nog wel eens onnodig krampachtig over
gedaan. Maar nogmaals, ons gaat het er om wat
voor leven de dieren hebben gehad. Komen de
Het is niet moeilijk om het basisprobleem uit te leggen: hoe meer grazers er in een bos rondlopen, hoe moei-
dieren hier van nature voor, dan redden ze zich-
lijker de bomen en struiken het hebben. Veel moeilijker wordt het als je precies wilt weten welke soorten
zelf wel. Heeft de mens ze uitgezet, dan hebben
het meeste lijden onder begrazing en als je wilt weten welke grazers en hoeveel daarvan nog net acceptabel
we een zorgplicht.
zijn. En wat gebeurt er eigenlijk als je niet meer beheert? Een aantal beheerders vroeg onderzoeksinstituut
Alterra om deze vragen op te lossen. Onlangs werden de resultaten besproken waarbij niet alleen de tech-
Maaike Werners, voorlichting Dierenbescherming
niek werd bediscussieerd maar ook de bruikbaarheid van de resultaten. Simon Klingen stelt in zijn bijdrage
de vraag ter discussie of we wel meer hoefdieren in het bos moeten willen.
Op de Veluwe mag in de toekomst meer wild
Staatsbosbeheer en het Gelders Landschap en
rondlopen. Dat is althans het idee van de di-
particuliere beheerders als Landgoed Twickel
verse beheerders en overheden. Meer wild en
en Landgoed Middachten denken daar toch an-
minder gereguleerd maakt de aanblik en het
ders over. Zij willen ondanks een hogere wild-
functioneren van de Veluwe veel natuurlijker.
stand toch nog steeds wel graag hout kunnen
Tot zo ver zijn de meeste beheerders het wel
blijven oogsten. Deze beheerders, aangevuld
met elkaar eens. Moeilijker wordt het wat be-
met de provincie Gelderland en het ministerie
treft de consequenties van dit beleid. Want de
van LNV vroegen Alterra daarom eens inzicht te
Veluwe inclusief Veluwezoom is behalve na-
verschaffen in de diverse plant-dier-relaties en
tuurgebied ook een gebied waar geld verdiend
inzicht in de effecten van bosbeheer en hoefdie-
wordt. Onder andere door de verkoop van hout.
renbeheer op het ecosysteem.
En dat is meteen de kern van het vraagstuk dat
Alterra drie jaar geleden gevraagd werd te on-
Scenario's
derzoeken. Want meer begrazing betekent over
Op 4 december presenteerden de onderzoekers
het algemeen minder natuurlijke verjonging
van Alterra hun studie en stelden de resultaten
in het bos en dus minder inkomsten voor de
en de bruikbaarheid ter discussie. De onder-
boseigenaar. Nu vindt een van de beheerders
zoekers hebben gebruik gemaakt van een mo-
dat niet zo'n probleem. Natuurmonumenten
delstudie dat de terugkoppelingen tussen de
wil minder ingrijpen in de natuurlijke pro-
ontwikkeling van de vegetatie en de aantallen
cessen en deze vereniging heeft geen econo-
hoefdieren beschrijft. De vegetatie is de voed-
misch belang bij natuurlijke verjonging. Maar
selbron en reguleert de aantallen hoefdieren,
12