dia 01 - 19: de natuur van dode dieren
dia 20 - 25: huidige situatie
dia 26 - 31: project dooddoetleven
dia 32 - 36: ervaringen
dia 37 - 38: opschaling
Opbouw presentatie
jaren ’70: angst voor dood hout, ‘gevaar boomziektes’
jaar 2000: toename begrip/kennis, gezond bos herbergt veel dood hout
dood hout voedsel en woning voor insecten, paddenstoelen, vogels, vleermuizen,
etc
verhaal houdt niet op met dode bomen
ook dierkadavers waardevol
ingenieus systeem van opruimploegen
dode dieren: slecht imago
dit project: bewustmaking publiek
positief label: duurzaam, natuurlijke recycling, sanitaire functie
De natuur van dode dieren
grote aaseters eten hompen vlees
ook roofdieren en omnivoren eten graag mee
veel aasspecialisten onder insecten
schimmels en bacterin bij miljarden
Levensgemeenschap rond kadavers
Leestip:
Dood doet leven: de natuur van dode dieren. KNNV Uitgeverij i.s.m. Stichting Kritisch
Bosbeheer (2005)
Afbraakproces
roofdieren & aaseters (kevers
zoogdieren, gieren, etc.)
de opruimploeg (kledingmot,
hoevenzwam, haren als nestmateriaal)
muizen knabbelen aan botten
(vnl. kalkarme landschappen)
vleesvliegen leggen eitjes
uitgekomen maden maken gangen
extra zuurstof bacteriën geur
een weelde aan insecten (vliegen, kevers), bacterin en schimmels
grote aaseters moeten er snel bij zijn voordat insecten er mee vandoor gaan
hoe groter de prooi hoe meer er over blijft voor insecten om hun levenscyclus te
voltooien
Afbraakproces
In de zomer:
nauwelijks insecten en bacterin
maandenlang vers en beschikbaar voor grotere aaseters
van groot belang voor roofdieren in de winter
Afbraakproces
In de winter:
vers
inflatie
vroege decompositie
late decompositie
droog
niet weke delen
Afbraakproces in fasen
1-2 dagen
nog geen bacterile ontbinding
vliegen verschijnen (groene vleesvlieg, blauwzwarte vleesvlieg)
eerste jagende kortschildkevers prederen op vliegen(larven)
Afbraakproces in fasen
Verse fase
groene vleesvlieg
2-5 dagen (zomer) of veel langer (winter)
bacteriële afbraak eiwitten gasvorming, opgeblazen uiterlijk
vliegeneieren en -larven (maden)
daarop prederende kevers: kortschildkevers, doodgravers (aaskevers) spiegelkevers
en loopkevers
Afbraakproces in fasen
Inflatiefase
krompootdoodgraver
voor rotting zuurstof noodzakelijk
kadaver doorzeefd door maden
kadaver doorweekt door vrijkomende vloeistoffen (penetrante geur)
huid raakt los
veel maden en daarop prederende kevers: kortschildkevers, aaskevers, spiegelkevers en
loopkevers
op einde van dit stadium larven van aaskevers
Afbraakproces in fasen
Vroege decompositie fase
vliegenlarven - N. Vikhrev
vlees verdwenen
huid volledig los
kadaver begint te drogen
vliegenlarven verlaten karkas om te gaan verpoppen
grote prederende kortschildkevers, spiegelkevers, loopkevers
toename larven van aaskevers
Afbraakproces in fasen
Late decompositie fase
grauwe aaskortschild - N. Vikhrev
laatste vliegenlarven hebben kadaver verlaten
adulten en larven van aaskevers en spektorren (voeden zich met resten gedroogd
vlees)
Afbraakproces in fasen
Droge fase
aasoeverkever - N. Vikhrev
hoeven: paddestoelen, zoals vogelveerzwam en hoefzwam
haren: bacterin, kledingmot (rupsen), mezen en andere kleine vogels
(nestmateriaal)
bot: aaskoprakever (Necrobia violacea), muizen, roofdieren (vossen kauwen op huid en
botten) en herbivoren in kalkarme gebieden
Afbraakproces in fasen
Niet weke delen
Afhankelijk van:
omvang van het kadaver
temperatuur (‘s zomers ree in 1,5 wk rund in 4-8 wk)
expositie t.o.v. de zon
vochtigheid
aanwezige aaseters en roofdieren
locatie: zichtbaarheid, geurverspreiding (aantrekking van aaseters en roofdieren)
Afbraaksnelheid
Zoogdieren: vos, marters, das, wild zwijn, wilde kat, wolf
Vogels: raaf, kraai, ekster, kauw, buizerd, zeearend, steenarend, gieren, bruine
kiekendief, zwarte en rode wouw, gaai, korhoen, steenuil
Ongewervelden: vliegen, muggen, kevers, mijten, spinnen
Wie zijn de deelnemers?
Leger aan insecten
Op kadavers op de Veluwe:
150 srt aaskevers
60 srt kortschildkevers
tientallen soorten aasvliegen e.a.
Op n dood wild zwijn:
12000 ind aasvliegen
1900 ind kevers
rimpelige aaskever
Categorien aaseters
voeden zich met het dode organische materiaal van een kadaver (aaskevers, gieren)
parasiteren of prederen op organismen die op kadavers leven (jagende spinnen & loopkevers,
steenuil die maden eet)
soorten die naast kadavers allerlei soorten organisch afval eten (zeearend, wild zwijn, vos,
kraai)
koolmees, muizen, mineralen drinkende vlinders
obligate aaseters
geheel afhankelijk van kadavers
secundaire aaseters
indirecte aaseters
afvaleters
incl. roofdieren
kadavergasten
gelegenheidsbezoekers
raaf
steenuil
gehakkelde aurelia
ouderdom, voedselgebrek, koude, ziekten pieken in het vroege voorjaar (aaseters als
raaf, zeearend en wild zwijn hebben de geboorte van jongen hierop afgestemd)
predatie (wolf, lynx) jaarrond
catastrofes (hoogwater, blikseminslag, brand) seizoensafhankelijk
Bron van dode dieren
veel grote herbivoren (edelhert, eland, wild zwijn, wisent) leven teruggedrongen in
kleine gebieden
kadavers van grote dieren vaak onttrokken aan de natuur
weinig voedsel voor grote en kleine kadaverspecialisten (raaf, zeearend, zwarte wouw,
gieren, aaskevers, vliegen)
bouwstoffen en mineralen onttrokken aan het systeem
niet duurzaam
Huidige situatie
Redenen:
verwijdering van wilde dieren na afschot / aanrijdingen
wetgeving: paard en rund hebben een ‘gehouden’ status en mogen niet blijven liggen
(Destructiewet)
vrees omtrent veterinaire en gezondheidsrisico’s
opvatting dat dode dieren het beste opgegeten/verwijderd kunnen worden. Het laten liggen
is ‘zonde’
Verwijdering kadavers
Gevolgen: specialisten sterven de hongersdood
Wanneer een paard of rund sterft, bezoeken de groepsleden het dier dagenlang. Ze besnuffelen
het dier en proberen het overeind te duwen. Dit gaat gepaard met luid geloei dat door merg en been
gaat.
In menselijke termen heet dit afscheid nemen.
Gevolgen: sociale aspecten
Natuurontwikkeling
Al 20 jaar:
verbinden en duurzaam maken van de natuur (EHS)
herstel natuurlijke processen
natuur meer zelf laten doen, menselijk ingrijpen beperken
Nu:
tijd voor het herstel van de natuurlijke cyclus van leven en dood
Doelstelling:
publiek vertrouwd maken met dode dieren in de natuur (bewustwording en gewenning)
Hoe?
afbraakproces zichtbaar maken op website www.dooddoetleven.nl
excursies
initiatief exporteren naar andere natuurgebieden
Project dooddoetleven
Gestart in februari 2008:
groot succes: miljoenen publiek via landelijke, regionale en lokale media
voornamelijk positieve reacties
gastenboek wordt druk bezocht
Project dooddoetleven
Arnhem
Nijmegen
locatie Groenlanden
Een greep uit de reacties:
“Mooi om te zien hoe de natuur alles goed gebruikt en de kringloop tot nieuw leven leidt.
Hopelijk komt er meer draagvlak om de wet aan te passen.”
“Als jullie nog informatie hebben over botten willen jullie het dan naar mijn e mail sturen en
als jullie nog schedels vinden die jullie niet meer willen, willen jullie het dan even melden
(jongen van 11 jaar)”
Locatie Groenlanden:
aangereden, gezonde reen
geen besmettingsgevaar dierziektes
natuurlijke opruimploegen uitstekend in staat om kadaver te recyclen (sanitaire
functie)
niet aanraken is wel het advies (vergelijkbaar met een dood konijn)
Risico’s ?
wilde hoefdieren worden via steekproeven onderzocht: gevreesde besmettelijke ziekten
zijn niet aangetroffen in de populaties
tijdens de laatste MKZ en Varkenspest uitbraken zijn wilde hoefdieren bespaard gebleven
(in wilde populaties is de besmettingsrisico gering)
Ziekten in wilde hoefdieren
ziektekiemen moeten al aanwezig zijn in het levende dier
uitzonderingen zijn botulisme en miltvuur
Ziekten op een kadaver
Botulisme: bacteriën produceren giftige stoffen: botulinen. Vereisen zuurstofloze
omstandigheden bijv. in water (treft jaarlijks watervogels)
N.B. wilde zwijnen en veel carnivoren zijn bestand tegen botulisme
Miltvuur: theoretisch door blootstelling aan de infectueuze eigenschappen van sporen –
indien aanwezig in de bodem. Komt niet voor in NL.
meeste ziekten treffen enkel hoefdieren
overdraagbaar zijn miltvuur en rabis (beiden komen niet voor in NL)
Besmettingsrisico van dode hoefdieren op mensen
ziekten die kunnen optreden via huidcontact met een open wond en/of door het eten:
-botulisme: vereist zuurstofloze omstandigheden (in water)
-E. coli bacterie: aanwezig in darmen van zoogdieren voor het verteren van voedsel.
Complicaties kunnen optreden indien hierbuiten aanwezig.
Conclusie: besmettingsrisico is zeer gering
Meer informatie vindt u op de factsheet (www.dooddoetleven.nl)
menselijke reacties heel gevarieerd
kinderen nieuwsgierig:
gaan er heel natuurlijk mee om
volwassenen gereserveerd: walging en angst voor besmetting
advies: luister naar de reactie van je lichaam (afstandhouden of toch nieuwsgierig?)
Psychologie van dode dieren: vies of interessant?
kennis over de recycling van dode dieren kan de angst bij mensen grotendeels wegnemen
vanaf eind oktober 2007 (proef)opnames in de Groenlanden en andere gebieden
zowel foto als camera apparatuur
interessant en onbekend diergedrag
Ervaringen
bezoek van een vos
concurrentie aan de eettafel
steenmarters
steenuil foerageert op maden
Opschaling de komende jaren:
minister LNV op 21 april 2009: “proef met runderkadavers is toegestaan”
mogelijkheid om communicatieproject op te schalen
naast ree, ook edelhert en wild zwijn
andere terreinen in NL en EU
onderbrengen in natuurbeheer
Project dooddoetleven
Ruimte voor dode dieren maakt de natuur completer - www.dooddoetleven.nl
Afbraakproces
roofdieren & aaseters (kevers
zoogdieren, gieren, etc.)
de opruimploeg (kledingmot,
hoevenzwam, haren als nestmateriaal)
muizen knabbelen aan botten
(vnl. kalkarme landschappen)
vleesvliegen leggen eitjes
uitgekomen maden maken gangen
extra zuurstof bacteriën geur
menselijke reacties heel gevarieerd
kinderen nieuwsgierig:
gaan er heel natuurlijk mee om
volwassenen gereserveerd: walging en angst voor besmetting
advies: luister naar de reactie van je lichaam (afstandhouden of toch nieuwsgierig?)
Psychologie van dode dieren: vies of interessant?
kennis over de recycling van dode dieren kan de angst bij mensen grotendeels wegnemen
steenuil foerageert op maden
wilde hoefdieren worden via steekproeven onderzocht: gevreesde besmettelijke ziekten
zijn niet aangetroffen in de populaties
tijdens de laatste MKZ en Varkenspest uitbraken zijn wilde hoefdieren bespaard gebleven
(in wilde populaties is de besmettingsrisico gering)
Ziekten in wilde hoefdieren
Meer informatie vindt u op de factsheet (www.dooddoetleven.nl)
Opschaling de komende jaren:
minister LNV op 21 april 2009: “proef met runderkadavers is toegestaan in
Oostvaarders- plassen en Veluwezoom” mogelijkheid om communicatie-
project op te schalen
naast ree, ook edelhert en wild zwijn
andere terreinen in NL en EU
onderbrengen in natuurbeheer
Project dooddoetleven
Zoogdieren: vos, marters, muizen, das, wild zwijn, wilde kat
Vogels: raaf, kraai, ekster, kauw, buizerd, zeearend, bruine kiekendief, gaai,
steenuil
Op termijn: gieren, wolf, zwarte en rode wouw (profiteren van nieuw kadaverbeleid)
Ongewervelden: vliegen, muggen, kevers, mijten, spinnen
Wie zijn de deelnemers?
Leger aan insecten
Op kadavers op de Veluwe:
150 srt aaskevers
60 srt kortschildkevers
tientallen soorten aasvliegen e.a.
Op n dood wild zwijn:
12000 ind aasvliegen
1900 ind kevers
rimpelige aaskever
dia 01 - 19: de natuur van dode dieren
dia 20 - 24: huidige situatie
dia 25 - 29: project dooddoetleven
dia 30 - 34: ervaringen
dia 35 - 36: opschaling
Opbouw presentatie
jaren ’70: angst voor dood hout, ‘gevaar boomziektes’
jaar 2000: toename begrip/kennis, gezond bos herbergt veel dood hout
dood hout voedsel en woning voor insecten, paddenstoelen, vogels, vleermuizen,
etc
Zoogdieren: vos, marters, muizen, das, wild zwijn, wilde kat
Vogels: raaf, kraai, ekster, kauw, mezen, buizerd, zeearend, bruine kiekendief, gaai,
steenuil
Op termijn: gieren, wolf, zwarte en rode wouw (profiteren van nieuw kadaverbeleid)
Ongewervelden: vliegen, kevers, vlinders, mijten, spinnen
Wie zijn de deelnemers?
Leger aan insecten
Op kadavers op de Veluwe:
150 srt aaskevers
60 srt kortschildkevers
tientallen soorten aasvliegen e.a.
Op n dood wild zwijn:
12000 ind aasvliegen
1900 ind kevers
rimpelige aaskever
vanaf eind oktober 2007 (proef)opnames in de Groenlanden en andere gebieden (Zoninwoud,
Belgi)
zowel foto als camera apparatuur
interessant en onbekend diergedrag
Ervaringen